Hans Beham

Hans Beham (Behem, Behaim; ur. ok. 1480 w Norymberdze, zm. 1533 w Krakowie) – niemiecki ludwisarz w służbie króla Zygmunta Starego.

Czynny w Norymberdze od około 1498 roku, zajmował się głównie odlewaniem dział, rzadziej pracował nad dzwonami. Prawdopodobnie od 1518 roku w Krakowie, dwa lata później wykonał dzwon Zygmunt. Od 1522 roku aż do śmierci serwitor, zwierzchnik królewskich puszkarzy oraz arsenału.W latach 1520–1524, w tym podczas wojny pruskiej, dowódca artylerii królewskiej (starszy nad armatą).

Pochodzenie

Był młodszym synem Hansa Behema (Behaima) Starszego (zm. 1498), kowala czy też kotlarza. W wieku około osiemnastu lat przejął po nim warsztat. Zapewne początkowo zajmował się fachem ojca, by później poświęcić się ludwisarstwu i puszkarstwu.

Działalność w Niemczech

Norymberga była wówczas wiodącym ośrodkiem tych rzemiosł, przyciągającym zamówienia z całej Europy. Behem zajmował się głównie odlewaniem dział i kul armatnich. Już w latach 1501–1502 sprzedawał lufy armatnie do Bambergu, zaś w 1506 roku nawiązał kontakty handlowe z księciem Fryderykiem saskim. Między rokiem 1506 a 1507 pracował w Torgau, o czym świadczą rozliczenia z bankierem Hansem Leinbachem. Następnie w 1508 roku wykonał kilka dział dla hrabiego von Mansfelda. Sporadycznie zajmował się odlewaniem dzwonów. Jeden, stosunkowo duży, odlał wspólnie ze swym bratankiem, Sebaldem Behaimem Starszym, dla fary w Bayreuth. Między rokiem 1514 a 1515 prowadził negocjacje dotyczące kolejnych dział dla Bambergu, w ciągu następnych dwóch lat figurował w bamberskich księgach miejskich.

Działalność w Polsce

W 1517 roku dostarczył do Krakowa 35 bombard o łącznej masie 290 cetnarów. Od tego czasu pojawiał się w księgach miejskich stolicy Królestwa Polskiego (notowany jako Hannes Behem boxe magister lub Meister Hans Buchsergisser). Prawdopodobnie przeniósł się do tego miasta w następnym roku. Jednym z jego pierwszych zleceń było zapewne wykonanie dzwonu dla kościoła św. Małgorzaty w Raciborowicach, znajdującego się pod patronatem kapituły katedralnej. Ten niesygnowany obiekt, zachowany do dziś, uznaje się za jego dzieło na podstawie cech stylistycznych (motywów ornamentacyjnych, przerywników między wyrazami i antykwowej majuskuły napisu).

Być może za sprawą protekcji Jana Bonera lub polecenia kapituły Beham zwrócił na siebie uwagę dworu królewskiego. Mogło o tym zadecydować również zainteresowanie króla norymberskim rzemiosłem artystycznym. W 1520 roku zlecono mu odlanie dzwonu Zygmunt dla katedry krakowskiej, ufundowanego przez monarchę. Behem zakończył pracę nad nim w drugiej połowie tego roku i zapewne obserwował całość prac nad jego zawieszeniem między 9 a 13 lipca 1521 roku. Ludwisarz umieścił swoją sygnaturę na dzwonie w dwóch miejscach. Po jednej stronie płaszcza, pod plakietą ze św. Zygmuntem, znalazł się napis antykwą w języku niemieckim – „HANS BEHAM VON NVRMBERG” – przedzielony jego gmerkiem, wyobrażającym trójlistną koniczynę. Z kolei pod plakietą ze św. Stanisławem umieszczono napis łaciński, tym samym krojem pisma i również przedzielony gmerkiem – „IOANNES BOHEMVS DE NVREMBERGENSIS”.

Świetne wykonanie tego zlecenia umocniło pozycję Behama, który 12 marca 1522 roku został przyjęty na służbę królewską. Ciesząc się statusem serwitora, był przełożonym królewskich ludwisarzy i zwierzchnikiem arsenału. Po pięciu latach, 27 listopada 1527 roku, Seweryn Boner, działając w imieniu monarchy, odnowił z nim kontrakt na następne dziesięć lat. Beham w myśl umowy otrzymywał rocznie 200 florenów żołdu i był zwolniony z miejskich podatków. Cieszył się szczególnym uznaniem monarchy, na polecenie którego ludwisarzowi zbudowano osobne mieszkanie na Wawelu. W kontrakcie Beham wyraził życzenie pozostania do końca życia w Krakowie, co jednak było uzależnione od woli władcy. Para królewska, Zygmunt Stary i Bona, odwiedziła go 18 grudnia 1524 roku w ludwisarni krakowskiej, gdzie powstał również dzwon, by przyjrzeć się odlewanym tam działom. Był to moment wzmożonego zainteresowania dworu kwestią dozbrojenia wojsk, po najazdach turecko-tatarskich na Podole w lecie tego roku.

Beham do śmierci pozostał w służbie królewskiej. Zmarł najprawdopodobniej w 1533 roku, bowiem w księgach miejskich pod datą 21 maja tego roku, jego żona, Elżbieta z domu Rossner, została wpisana jako wdowa, potwierdzająca objęcie spadku.

Jan Matejko umieścił postać Behama na swoim obrazie Zawieszenie dzwonu Zygmunta. Przedstawił go w prawej części płótna, odzianego w skórzany fartuch, gdzie dominuje pośród grupy rzemieślników podnoszących dzwon. Zdaniem Mieczysława Porębskiego postacie ludwisarza i króla są głównymi bohaterami tego obrazu.

Niespokrewnieni z Hansem Behamem:

• Sebald Beham
• Barthel Beham
• Baltazar Behem

• Karol Estreicher: Behem Baltazar. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 1: Abakanowicz Abdank Bruno – Beynart Wojciech. Kraków: Polska Akademja Umiejętności, 1935, s. 398-399.
• Konstanty Górski: Historya artyleryi polskiej. Warszawa: skład gł. w Księgarni E. Wende i S-ka, 1902.
• Thomas Hampe: Beheim, Lorenz, d. Ä. W: Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antkie bis zur Gegenwart. red. Ulrich Thieme, Felix Becker. T. 3: Bassano – Bichhan. Leipzig: 1909, s. 200.
• Thomas Hampe: Beheim, Lorenz, d. J. W: Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antkie bis zur Gegenwart. red. Ulrich Thieme, Felix Becker. T. 3: Bassano – Bichhan. Leipzig: 1909, s. 200.
• Leonard Lepszy: Behem (Beham) Hans. W: Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antkie bis zur Gegenwart. red. Ulrich Thieme, Felix Becker. T. 3: Bassano – Bichhan. Leipzig: 1909, s. 202.
• Władysław Pociecha: Królowa Bona (1494 – 1557). Czasy i ludzie Odrodzenia. T. 2. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 1949.
• Catrin Ritter: Beheim, Lörentz, d. A.. W: Allgemeine Künstler-Lexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker. T. 8: Bayonne – Beneck. München – Leipzing: K.G. Saur, 1994, s. 295. ISBN 3-598-22748-5. (niem.)
• Catrin Ritter: Beheim, Lörentz, d. J.. W: Allgemeine Künstler-Lexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker. T. 8: Bayonne – Beneck. München – Leipzing: K.G. Saur, 1994, s. 295. ISBN 3-598-22748-5. (niem.)
• Mieczysław Rokosz: Dzwony i wieże Wawelu. Kraków: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego „Societas Vistulana”, 2006. ISBN 83-88385-73-9.
• Dieter Schmidt: Beheim, Hans. W: Allgemeine Künstler-Lexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker. T. 8: Bayonne – Beneck. München – Leipzing: K.G. Saur, 1994, s. 294. ISBN 3-598-22748-5. (niem.)